Dastuurka Dowladda Federaalka Soomaaliyeed

Dastuurka Dowladda Federaalka Soomaaliyeed: Fahamka Aasaasiga ah iyo Saameynta uu

Leeyahay

dastuurka dowladda federaalka soomaaliyeed waa tiir muhiim u ah nidaamka

siyaasadeed iyo maamulka dalka Soomaaliya. Waa heshiiska ugu weyn ee qeexaya sida

awoodda dowladda loo qaybsado, xuquuqda muwaadiniinta, iyo habka loo maamulo

xiriirka ka dhexeeya dowlad goboleedyada iyo dowladda dhexe. Fahamka dastuurkaasi

ayaa muhiim u ah qof kasta oo xiiseynaya siyaasadda Soomaaliya, maamul-wanaagga, iyo

horumarka bulsho ahaan.

Haddii aad dooneyso inaad ogaato waxa dastuurka dowladda federaalka soomaaliyeed

yahay, sababta uu muhiimka u yahay, iyo sida uu u saameeyo nolosha dadweynaha,

waxaa jira qodobo badan oo mudan in la faahfaahiyo.

Maxay Tahay Dastuurka Dowladda Federaalka Soomaaliyeed?

Dastuurka dowladda federaalka soomaaliyeed waa sharciga aasaasiga ah ee dalka.

Waxaa loo arkaa “sharciga sharciga ka sarreeya” ee qeexaya qaabka ay u shaqeyso

dowladda, awoodaha kala duwan, iyo sida loo ilaaliyo xuquuqda muwaadiniinta. Waxa

kale oo dastuurku ka kooban yahay qodobo tilmaamaya xiriirka ka dhexeeya dowladda

federaalka iyo dowlad goboleedyada, kaasoo ah qaabka federaalka Soomaaliya ku

dhisantay.

Taariikhda iyo Horumarka Dastuurka

Soomaaliya waxay soo martay waqtiyo adag oo ay ku jirtay burbur dowladeed iyo

dagaallo sokeeye. Dastuurka dowladda federaalka soomaaliyeed ayaa qayb ka ah

dadaallada lagu doonayo in dib loogu soo celiyo nidaamka dowladnimo iyo amniga.

Qoraalka dastuurka ayaa bilowday sanadihii 2000-meeyadii, iyadoo la isku dayay in la

helo heshiis siyaasadeed oo lagu mideeyo dalka. Bishii Agoosto 2012, Baarlamaanka

Soomaaliya ayaa ansixiyay dastuur ku meel gaadh ah, kaas oo ahaa tallaabo muhiim ah

oo lagu aasaasay dowladnimo federaal ah.

Qaabka Federaalka ee Dastuurka Soomaaliya

Dastuurka dowladda federaalka soomaaliyeed wuxuu qeexayaa in Soomaaliya tahay

dowlad federaal ah oo ka kooban dowlad goboleedyo leh awood u gaar ah. Qaabkani

wuxuu u oggolaanayaa maamul goboleedyada sida Jubbaland, Puntland, iyo Galmudug

inay yeeshaan xukun u gaar ah, isla markaana ay ka qayb qaataan go'aan qaadashada

heer federaal.

Awoodaha Dowladda Federaalka iyo Dowlad Goboleedyada

Waxaa jira awoodaha si cad loo qeexay oo kala dhexeeya dowladda federaalka iyo dowlad

goboleedyada. Tan waxaa ka mid ah:

Awoodaha Dowladda Federaalka: Arrimaha amniga qaranka, siyaasadda

1.

dibadda, dhaqaalaha guud, iyo ilaalinta dimoqraadiyadda.

Awoodaha Dowlad Goboleedyada: Maamulka gudaha, adeegyada bulshada, iyo

2.

horumarinta dhaqaalaha ee gobollada.

Qaabkan federaalka ah wuxuu xoojinayaa wada shaqeynta iyo iskaashiga u dhexeeya

heerarka dowladeed, taasoo muhiim u ah nabad gelyada iyo horumarka.

Xuquuqda Muwaadiniinta ee Dastuurka Dowladda Federaalka

Soomaaliyeed

Mid ka mid ah qaybaha ugu muhiimsan ee dastuurka dowladda federaalka soomaaliyeed

waa ilaalinta xuquuqda aasaasiga ah ee muwaadiniinta. Dastuurku wuxuu damaanad

qaadayaa xorriyadda hadalka, xuquuqda waxbarashada, caafimaadka, iyo ka qaybgalka

siyaasadda.

Xuquuqda Aasaasiga ah ee Muwaadiniinta

Dastuurku wuxuu muujinayaa in dhammaan dadka Soomaaliyeed ay leeyihiin xuquuq

siman, iyadoo aan loo eegin jinsi, qabiil, ama diin. Tani waxay muhiimad weyn u leedahay

dhisidda bulsho isku duuban oo ku saleysan caddaalad iyo sinaan.

Mas’uuliyadda Dowladda

Dowladda federaalka ayaa masuul ka ah ilaalinta iyo dhowrista xuquuqda muwaadiniinta.

Haddii xuquuqdaas la xadgudbo, dastuurku wuxuu siinayaa dadka fursad ay ku raadiyaan

cadaalad iyo magdhow.

Doorarka Iyo Masuuliyada Dastuurka Dowladda Federaalka

Dastuurka dowladda federaalka soomaaliyeed ma aha kaliya dukumeenti qoraal ah, balse

waa aalad lagu hubiyo in dowladda ay si hufan u shaqeyso. Waxaa jira hay’ado iyo

machadyo u xilsaaran ilaalinta iyo hirgelinta dastuurka.

Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya

Baarlamaanka ayaa ah hay’adda ugu sareysa ee sharci dejinta dalka. Waxay ka

shaqeysaa ansixinta sharciyada waafaqsan dastuurka, kormeerka dowladda, iyo

matalaadda shacabka.

Maxkamadaha Federaalka

Maxkamadaha ayaa hubiya in sharciyada iyo go’aannada dowladda ay waafaqsan yihiin

dastuurka. Tani waxay muhiim u tahay ilaalinta sinnaanta iyo cadaaladda.

Saameynta Dastuurka Dowladda Federaalka Soomaaliya ee

Horumarka Dalka

Marka si wanaagsan loo dhaqan geliyo, dastuurka dowladda federaalka soomaaliyeed

wuxuu door muhiim ah ka ciyaaraa xasilloonida siyaasadeed, horumarinta dhaqaalaha, iyo

dib u heshiisiinta bulshada.

Nabadgelyo iyo Xasilooni

Qaabka federaalka ah ee dastuurka ayaa fududeeya in awoodda loo qaybiyo si siman,

taasoo ka hortagta isku dhacyada siyaasadeed ee dhexeeya gobollada kala duwan. Tani

waxay suuragelineysaa in la dhiso nabad waarta.

Iskaashiga Dowlad Goboleedyada iyo Dowladda Dhexe

Dastuurku wuxuu dhiirrigeliyaa wada shaqeynta dowlad goboleedyada iyo dowladda

federaalka, taasoo muhiim u ah horumarinta adeegyada bulshada sida waxbarashada,

caafimaadka, iyo kaabayaasha dhaqaalaha.

Caawinta iyo Kaalmada Caalamiga ah ee Hirgelinta Dastuurka

Hirgelinta dastuurka dowladda federaalka soomaaliyeed waxaa ka taageera hay’adaha

caalamiga ah sida Qaramada Midoobay, Midowga Afrika, iyo dalalka deriska ah.

Taageeradaasi waxay ka caawisaa Soomaaliya in ay hesho khubaro sharci, tababaro, iyo

qalab lagu xoojinayo hay’adaha dowliga ah.

Tababarada iyo Aqoon Kororsiga

Soomaaliya waxay ka faa’iideysataa barnaamijyo tababar oo lagu barayo sharci dejinta,

maamulka federaalka, iyo ilaalinta xuquuqda aadanaha, si loo hubiyo in dastuurka si

buuxda loo fahmo loona hirgeliyo.

Saameynta Barnaamijyada Caalamiga ah

Barnaamijyada caalamiga ah waxay sidoo kale gacan ka geystaan dhisidda awoodda

hay’adaha maxalliga ah, taas oo muhiim u ah in la gaaro dowladnimo hufan oo wax tar

leh.

Dastuurka dowladda federaalka soomaaliyeed waa tallaabo muhiim ah oo lagu doonayo in

dalka laga dhiso dowladnimo ku dhisan nidaam federaal oo awoodaha si siman loo

qaybiyo. Fahamka, ilaalinta, iyo hirgelinta dastuurkan ayaa ah furaha lagu gaari karo

nabad waarta, horumar dhaqaale, iyo bulsho isku duuban. Marka laga shaqeeyo sidii

dastuurka loo dhaqangelin lahaa, Soomaaliya waxay yeelan kartaa mustaqbal ifaya oo ku

dhisan caddaalad iyo wadajir.

Question

Answer

Waa maxay dastuurka dowladda

federaalka Soomaaliya?

Dastuurka dowladda federaalka Soomaaliya waa

sharciga ugu weyn ee dalka hagta, waxaana uu

qeexayaa qaabka dowladnimada, xuquuqda iyo

waajibaadka muwaadiniinta, iyo nidaamka

maamulka dalka.

Goorma ayaa dastuurka federaalka

Soomaaliya la ansixiyay?

Dastuurka federaalka Soomaaliya waxaa si rasmi

ah loo ansixiyay 1-dii Agoosto 2012-kii, kadib

muddo dheer oo wadahadallo ah iyo dadaallo dib

u heshiisiin.

Maxay yihiin qodobbada ugu

waaweyn ee ku jira dastuurka

Soomaaliya?

Qodobbada ugu waaweyn waxaa ka mid ah:

nidaamka federaalka, xuquuqda aasaasiga ah ee

muwaadiniinta, maamulka caddaaladda,

hay’adaha dowladda, iyo ilaalinta dhaqanka iyo

diinta.

Sidee dastuurka Soomaaliya u

taageeraa nidaamka federaalka?

Dastuurka wuxuu dhigayaa in Soomaaliya ay

tahay dowlad federaal ah oo ka kooban maamul-

goboleedyo leh awood maamul oo kala duwan,

taas oo kor u qaadaysa wadaagga awoodda iyo

xoojinta nabadda.

Waa maxay doorka dastuurka ee

ilaalinta xuquuqda aadanaha

Soomaaliya?

Dastuurku wuxuu damaanad qaadayaa xuquuqda

aadanaha sida xorriyadda hadalka, sinnaanta,

xorriyadda diinta, iyo ilaalinta sharafta iyo hantida

muwaadiniinta.

Maxay yihiin caqabadaha ku hor

gudban hirgelinta dastuurka

federaalka Soomaaliya?

Caqabadaha waxaa ka mid ah khilaafaadka

siyaasadeed, amni darrida, awood qeybsiga aan

sinnayn, iyo caqabadaha dhaqaale iyo adeegyada

dowliga ah.

Sidee dastuurka Soomaaliya uga

hortagaa in awoodda dowladda

dhexe ay ku xadgudubto maamul-

goboleedyada?

Dastuurku wuxuu qeexayaa awoodaha iyo

mas'uuliyadaha dowladda dhexe iyo kuwa

maamul-goboleedyada si cad, isagoo abuuraya

nidaam hubin iyo isu dheelitir ah oo ka hortaga

xadgudubka awoodda.

Maxay yihiin tallaabooyinka ugu

dambeeyay ee lagu xoojinayo

hirgelinta dastuurka federaalka

Soomaaliya?

Tallaabooyinka waxaa ka mid ah dib-u-heshiisiin

siyaasadeed, dhisidda hay’adaha dowladda,

tababaridda shaqaalaha dowliga ah, iyo

wacyigelin ku saabsan dastuurka iyo xuquuqda

muwaadiniinta.

Dastuurka Dowladda Federaalka Soomaaliyeed: Xeerka Aasaasiga ah ee Dhaqaalaha iyo

Siyaasadda Soomaaliya

dastuurka dowladda federaalka soomaaliyeed waa xeerka ugu muhiimsan ee

nidaamiya hab-dhaqanka dowladda, maamulka, iyo xiriirka ka dhexeeya hay’adaha

federaalka iyo dowlad-goboleedyada Soomaaliya. Dastuurkan ayaa ah aasaaska sharci ee

dalka, kaas oo qeexaya awoodaha iyo waajibaadka kala duwan ee dowladda, xuquuqda

muwaadiniinta, iyo hanaanka lagu maamulo dalka oo dhan. Tan iyo markii uu dalku soo

galay marxalad dib-u-dhiska iyo dib-u-heshiisiinta, dastuurka dowladda federaalka

soomaaliyeed ayaa door muhiim ah ka ciyaaray dejinta sharciyeynta iyo xasilinta

siyaasadda dalka.

Taariikhda iyo Asalka Dastuurka Dowladda Federaalka

Soomaaliyeed

Dastuurka dowladda federaalka soomaaliyeed wuxuu soo baxay kadib dadaallo badan oo

ay wadeen siyaasiyiinta, ururada bulshada rayidka, iyo beesha caalamka si loo helo

nidaam sharci oo mideeya dalka. Tan iyo burburkii dawladdii dhexe ee 1991-kii,

Soomaaliya waxay wajahday xaalado amni iyo siyaasadeed oo adag, taasoo keentay

baahi loo qabo in la helo dastuur qaran oo mideeya xubnaha kala duwan ee bulshada.

Dastuurka federaalka ee hadda jira waxaa lagu ansixiyay 2012, taasoo ahayd tallaabo

muhiim ah oo lagu dhisayo hay’adaha dowliga ah iyo in la dejiyo nidaam federaal ah oo

awood u siiya dowlad-goboleedyada inay ka madax-bannaan yihiin maamul ahaan, halkaa

oo awoodaha dhexe iyo kuwa hoose ay si siman u qaybsan yihiin.

Qaab-dhismeedka iyo Qodobbada Muhiimka ah ee Dastuurka

Dastuurka dowladda federaalka soomaaliyeed wuxuu ka kooban yahay cutubyo iyo

qodobo qeexaya qaab-dhismeedka dowladda, awoodaha hay’adaha dowladda, iyo

xuquuqda dadka Soomaaliyeed. Waxaa lagu saleeyay nidaamka federaalka oo ah in

awoodaha laga qaybsado dowladda dhexe iyo dowlad-goboleedyada, si loo xaqiijiyo

maamulka hufan iyo ka qayb-galka muwaadiniinta.

Awoodaha Dowladda Federaalka iyo Dowlad-goboleedyada

Mid ka mid ah qodobbada ugu muhiimsan ee dastuurka waa kala qaybsanaanta awoodaha

dowladda dhexe iyo dowlad-goboleedyada. Dastuurku wuxuu qeexayaa awoodaha

federaalka sida ilaalinta amniga qaranka, arrimaha dibadda, iyo maamulka lacagaha

guud, halka dowlad-goboleedyaduna ay leeyihiin awoodaha maamul ee sida

waxbarashada, caafimaadka, iyo horumarinta deegaanka.

Xuquuqda Muwaadiniinta iyo Xorriyadaha Aasaasiga ah

Dastuurka dowladda federaalka soomaaliyeed wuxuu si cad u qeexayaa xuquuqda

aasaasiga ah ee muwaadiniinta, sida xorriyadda hadalka, xorriyadda diinta, xuquuqda

sinnaanta, iyo ilaalinta hantida. Qodobadan ayaa muhiim u ah in la abuuro bulsho ku

dhisan cadaalad iyo is-faham, iyada oo la xakameynayo awoodda dowladda si aysan u

faragelin xorriyadaha muwaadiniinta.

Saameynta Dastuurka Dowladda Federaalka ee Horumarka

Siyaasadeed iyo Dhaqaale

Dastuurka dowladda federaalka soomaaliyeed wuxuu door muhiim ah ka ciyaaray dib-u-

dhiska hay’adaha dowliga ah iyo xasilinta siyaasadda dalka. Qaab-dhismeedka federaalka

ayaa fududeeyay in dowlad-goboleedyada ay yeeshaan madax-bannaani maamul iyo

dhaqaale, taasoo suurta gelisay in gobollada ay si madax-bannaan u horumariyaan

adeegyada bulshada.

Si kastaba ha ahaatee, qaabka federaalka ayaa sidoo kale keenay caqabado gaar ahaan

marka ay timaado isku dubaridka siyaasadda qaranka. Khilaafaadka u dhexeeya dowladda

dhexe iyo dowlad-goboleedyada ayaa mararka qaar carqaladeeya hirgelinta dastuurka,

taasoo saameyn ku yeelan karta adeegyada bulshada iyo amniga.

Faa’iidooyinka iyo Caqabadaha Dastuurka Federaalka

Faa’iidooyinka: Dastuurka federaalka wuxuu kor u qaadaa ka qayb-galka bulshada

1.

ee siyaasadda, wuxuu dhiirrigeliyaa maamul hufan oo ku saleysan deegaanka, iyo

inuu xoojiyo midnimada dalka isagoo tixgelinaya kala duwanaanshaha gobollada.

Caqabadaha: Khilaafaadka awood-qaybsiga, is-faham la’aanta siyaasadeed, iyo

2.

caqabado ku saabsan dhaqaalaha ayaa ah dhibaatooyinka ugu waaweyn ee

saameeya waxtarka dastuurka.

Isbarbardhigga Dastuurka Federaalka Soomaaliya iyo

Dastuurada Wadamada Kale

Marka la barbardhigo dastuurka dowladda federaalka soomaaliyeed iyo kuwa wadamada

kale ee federaalka sida Itoobiya iyo Nigeria, waxaa muuqata in Soomaaliya ay qaadatay

qaab federaal ah oo ku saleysan wada-tashi iyo heshiis siyaasadeed oo dhex mara

beelaha iyo dowlad-goboleedyada. Itoobiya, tusaale ahaan, waxay leedahay federaal ku

saleysan qowmiyadaha, halka Nigeria ay leedahay federaal lagu saleeyay maamul

goboleedyo leh awood ballaaran.

Soomaaliya, qaabka federaalka ayaa ah mid isbeddel ku socda, iyadoo weli lagu jiro

dadaallo lagu hagaajinayo awood-qaybsiga iyo isku-xirnaanta hay’adaha dowladda.

Dastuurka federaalka soomaaliyeed ayaa sidoo kale laga filayaa inuu noqdo mid dabacsan

oo la qabsan kara isbeddelada siyaasadeed iyo bulsho ee dalka.

Doorashada iyo Ansixinta Dastuurka

Dastuurka dowladda federaalka soomaaliyeed waxaa lagu ansixiyay geeddi-socod ay ka

qayb qaateen wakiillo ka kala socday dowlad-goboleedyada, bulshada rayidka, iyo beesha

caalamka, taasoo ka dhigaysa mid leh sharciyeyn ballaaran oo ku saleysan wada-tashi iyo

is-afgarad. Habka ansixinta dastuurka ayaa muhiim u ah xaqiijinta in dhammaan

dhinacyada kala duwan ee bulshada ay helaan cod iyo matalaad.

Mustaqbalka iyo Horumarka Dastuurka Dowladda Federaalka

Soomaaliya

Inkastoo dastuurka dowladda federaalka soomaaliyeed uu yahay tallaabo muhiim ah oo

lagu dhisayo dalka, haddana waxaa jira baahi joogto ah oo loo qabo in la sii xoojiyo

hirgelintiisa. Waxaa muhiim ah in la dhiso hay’ado awood leh oo kormeera fulinta

dastuurka iyo in la dhiirrigeliyo wada-hadal joogto ah oo dhex mara dowladda dhexe iyo

dowlad-goboleedyada.

Kororka wacyiga bulshada ee ku saabsan dastuurka iyo xuquuqda muwaadiniinta ayaa

sidoo kale ah muhiimad gaar ah, si loo abuuro bulsho ka warqabta kaalinteeda iyo

mas’uuliyadda ay leedahay. Sidoo kale, taageerada beesha caalamka iyo hay’adaha

maxalliga ah ayaa muhiim u ah kobcinta nidaamka federaalka iyo dhismaha dowladnimo

hufan.

Dastuurka dowladda federaalka soomaaliyeed wuxuu astaan u yahay rajo cusub oo ku

wajahan xasilooni siyaasadeed iyo horumar waara, isagoo ka tarjumaya rabitaanka

shacabka Soomaaliyeed ee ku aaddan dowlad mideysan oo awood leh. Iyada oo la

tixgelinayo duruufaha gaarka ah ee Soomaaliya, waxaa muhiim ah in dastuurka la

waafajiyo baahiyaha dhabta ah ee bulshada, laguna dadaalo in la helo nidaam

siyaasadeed oo ku dhisan wadajir, caddaalad, iyo kalsooni.

sharciga, federaalka Soomaaliya, dastuurka cusub, dowladnimada Soomaaliya, maamulka

federaalka, xuquuqda aadanaha, siyaasadda Soomaaliya, hay’adaha dowladda, dastuurka

qaran, nidaamka federaalka